Yuval Noah Harari'nin 2011 yılında İbranice yayımlanan, 2014'te İngilizceye çevrilen "Sapiens: A Brief History of Humankind" adlı eseri, son on yılın en çok okunan ve tartışılan popüler bilim kitaplarından biri olma unvanını taşıyor. Bill Gates, Barack Obama ve Mark Zuckerberg'in tavsiye listelerinde yer alan bu kitap; tarih, biyoloji, felsefe ve sosyal bilimleri birleştiren özgün yaklaşımıyla okuyucuyu hem büyülüyor hem de zihinsel açıdan zorlayan sorularla baş başa bırakıyor.
Kitabın Türkçe çevirisi de Türkiye'de büyük ilgi gördü ve çok sayıda baskı yaparak en çok satanlar listelerinde uzun süre kaldı. Türk okuyucu, Harari'nin cesur ve alışılmışın dışındaki anlatımına büyük ilgi gösterdi. Peki Sapiens gerçekten bu ilgiyi hak ediyor mu? Hem güçlü yanlarını hem de zayıf yönlerini dürüstçe ele alalım.
Kitabın Ana Tezi: Ortak Kurgular Medeniyeti İnşa Etti
Harari'nin kitabının merkezinde son derece güçlü bir tez var: Homo sapiens, diğer türlerden farklı olarak yalnızca var olan şeyleri değil, var olmayan şeyleri de konuşabildiği için bu kadar başarılı oldu. Para, şirketler, devletler, dinler ve hukukun üstünlüğü gibi kavramların tamamı "ortak kurgular"dır. Bunlara inanmayı bıraksak varlıklarını yitirirler; ama tüm insan medeniyeti bu kurgular üzerine inşa edilmiştir.
Bu tez, başta pek çok okuyucuya sarsıcı gelir. Özellikle para ve ulusal kimlik gibi kavramları "kurgu" olarak nitelendirmek alışılmış düşünce biçimimizi derinden sarsmakta. Ama Harari bunu olumsuz bir çerçevede sunmuyor; tam tersine, bu kurgu kapasitesini insanlığın en büyük evrimsel avantajı olarak görüyor.
Üç Büyük Devrim: Bilişsel, Tarımsal ve Bilimsel
Sapiens, insanlık tarihini üç büyük devrim çerçevesinde ele alıyor. Birincisi Bilişsel Devrim: yaklaşık 70.000 yıl önce Homo sapiens'in beyninde gerçekleştiği düşünülen bir mutasyonla birlikte insanlar karmaşık dil ve soyut düşünce kapasitesi kazandı. Bu, diğer insan türlerini (Neandertaller dahil) geride bırakmalarını sağladı.
İkincisi Tarım Devrimi: yaklaşık 12.000 yıl önce insanlar toplayıcılıktan tarıma geçti. Harari'nin bu konudaki tezi son derece provokatif: Tarım devrimi bireysel insanlar için "tarihte insanlığın en büyük hilesi" olabilir. Çünkü çiftçiler avcı-toplayıcılara göre daha çok çalışmak, daha kötü beslenmek ve daha çok hastalanmak zorunda kaldı. Ama tahıl başağı bu süreçten çok daha kazançlı çıktı; bugün dünyanın en yaygın bitkilerinden biri.
Üçüncüsü Bilimsel Devrim: yaklaşık 500 yıl önce başlayan ve insanlığı gerçek anlamda dönüştüren bu süreç. Harari, bilimin yalnızca teknik bir ilerleme değil, aynı zamanda "bilmiyoruz" diyebilme kapasitesinin keşfedilmesi olduğunu vurguluyor.
Eleştiriler: Kitabın Zayıf Yanları
Sapiens, akademik tarihçiler ve bilim insanları arasında bazı ciddi eleştiriler aldı. En temel eleştiri, Harari'nin büyük iddialara küçük kanıtlarla hükmetmesi. Tarihsel süreçleri aşırı basitleştirdiği ve karmaşık akademik tartışmaları tek bir cümleyle geçiştirdiği yönünde önemli itirazlar var. Özellikle "mutluluk" üzerine son bölüm, spekülatif bir nitelik taşıyor.
Bununla birlikte Sapiens'i popüler tarih yazarlığının zirvelerinden biri yapan da bu cesur sadeleştirme yeteneği. Akademik titizlikten taviz vermeden 500 sayfalık bir tarih kitabı okutabilmek son derece özel bir yazarlık becerisi gerektirir ve Harari bunu büyük ölçüde başarıyor. Eleştirel bir perspektifle okunduğunda, kitap son derece zengin bir düşünce egzersizi sunuyor.
Türkiye'deki Etkisi ve Okuma Rehberi
Sapiens, Türkiye'de hem akademik çevrelerde hem de geniş okuyucu kitlesinde büyük yankı uyandırdı. Üniversite okuma listelerine giren kitap, tartışma kulüplerinin ve kültür-sanat dergilerinin en çok işlediği eserler arasında yer aldı. Harari'nin ardından kaleme aldığı "Homo Deus" ve "21. Yüzyıl İçin 21 Ders" kitapları da Türkiye'de büyük ilgi gördü.
Okuma sırası önerisi: Sapiens ile başlayın, ardından Homo Deus ile insanlığın geleceğine bakın. Daha felsefi bir okuma deneyimi için "21. Yüzyıl İçin 21 Ders" ile devam edin. DataRoys Kitaplar sayfasında bu ve benzeri popüler bilim kitaplarını keşfedebilirsiniz. Sapiens, hem tarih hem de kendi varoluşumuzu sorgulamak isteyenler için kaçırılmaması gereken bir okuma deneyimi.